आनन्द पोखरेल, फागुन ६, दोलखा । वर्तमान परिस्थिति किन उत्पन्न भयो भन्ने प्रश्नको वस्तुगत विश्लेषण गर्ने ठाउँमा युवा पुस्ता भावनात्मक प्रतिक्रियामा सीमित हुँदै गएको देखिन्छ। डिजिटल युगले सूचना पहुँचलाई लोकतान्त्रिक बनाएको छ, तर सूचनाको सत्यता जाँच्ने संस्कार कमजोर बन्दै गएको छ। सामाजिक सञ्जालमा आएका प्रायोजित, योजनाबद्ध वा वैचारिक रूपमा निर्देशित सामग्रीहरू जस्ताको तस्तै ग्रहण गर्ने, स्रोत नखोज्ने र त्यही प्रभावमा धारणा बनाउने प्रवृत्ति बढ्दो छ।

यो अवस्था केवल प्राविधिक समस्या होइन ।यो चेतनाको प्रश्न हो। जबजको मूल मर्म सचेत, संगठित र विचारशील नागरिकमार्फत लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्ने हो। तर यदि नागरिक विशेषतः युवा पुस्ता सूचनाको आलोचनात्मक विश्लेषण गर्न असफल भयो भने लोकतन्त्रको आधार नै कमजोर हुन्छ।

सूचना शक्ति हो । तर अपुष्ट वा नियोजित सूचना राष्ट्रको भविष्यका लागि झन् खतरनाक हतियार बन्न सक्छ। जब तथ्यभन्दा भावना, विश्लेषणभन्दा उत्तेजना, र प्रमाणभन्दा प्रचार हाबी हुन्छ । तब जनमत सजिलै प्रभावित हुन्छ। यस्तो अवस्थामा लोकतान्त्रिक प्रक्रिया बाह्य वा आन्तरिक मनोवैज्ञानिक प्रभावको सिकार बन्न सक्छ।

जबजले बहुदलीय प्रतिस्पर्धालाई स्वीकार गर्छ, तर त्यो प्रतिस्पर्धा विचारमा आधारित हुनुपर्छ । भ्रम, उत्तेजना र योजनाबद्ध प्रचारमा होइन। त्यसैले डिजिटल युगमा वैचारिक स्पष्टता र आलोचनात्मक चेतना झन् आवश्यक भएको छ।

जबजमा डिजिटल  पुस्ता

जनताको बहुदलीय जनवादको मूल आधार लोकतन्त्र, राष्ट्रिय स्वाधीनता, बहुलवाद र जनउत्तरदायित्व हो। डिजिटल पुस्ताको भूमिका यी मूल्यहरूलाई सुदृढ गर्ने हुनुपर्छ, कमजोर पार्ने होइन।

यदि सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका सामग्रीको आलोचनात्मक विश्लेषण गर्ने संस्कार विकास भएन भने—

 • नीतिनिर्माण प्रक्रिया प्रभावित हुन सक्छ,

 • निर्वाचन प्रणालीप्रति अविश्वास बढ्न सक्छ,

 • राष्ट्रिय एकता कमजोर हुन सक्छ।

जबजले बलियो संस्था र सचेत जनताको सहकार्यलाई लोकतन्त्रको मेरुदण्ड मान्छ। त्यसैले सूचना उपभोगको संस्कार पनि लोकतान्त्रिक हुनुपर्छ।

मुलुकको भविष्यको प्रबर्धन 

आज लिइने नीति, निर्णय र संस्कारमार्फत भोलिको सुरक्षित, सक्षम र समुन्नत राष्ट्र निर्माण गर्नकालागि अबलम्बन गर्ने पर्ने ऊपाए । 

१. वैचारिक र डिजिटल साक्षरता

विद्यालय तथा विश्वविद्यालय तहमा डिजिटल साक्षरतासँगै नागरिक शिक्षालाई सुदृढ गर्नुपर्छ।यसको लागि 

– स्रोत जाँच्ने क्षमता

– फेक न्युज पहिचान गर्ने सीप

– एल्गोरिदम र प्रायोजनको प्रभाव बुझ्ने चेतना

जबजको मर्मअनुसार, शिक्षाले स्वतन्त्र र जिम्मेवार नागरिक तयार गर्नुपर्छ।

२. आलोचनात्मक चेत

“के भनिएको छ?” भन्दा “किन भनिएको छ?” र “कसको स्वार्थसँग जोडिएको छ?” भन्ने प्रश्न गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।जबजले अन्धानुकरण होइन, विचारशील सहभागितालाई प्राथमिकता दिन्छ।

३. संस्थागत पारदर्शिता

सरकार, राजनीतिक दल र सार्वजनिक संस्थाहरू पारदर्शी भए मात्र अफवाह कमजोर हुन्छ। सूचना अस्पष्ट हुँदा भ्रम बलियो हुन्छ। जबजको मूल तत्व उत्तरदायी शासन हो।सूचना लुकाउने शासन होइन।

४. वैचारिक बहसको संस्कृति

सामाजिक सञ्जाललाई गाली–गलौजको थलो होइन, विचार आदानप्रदानको मञ्च बनाइनुपर्छ। असहमति लोकतन्त्रको सौन्दर्य हो, शत्रुता होइन।

५. राष्ट्रिय स्वाधीनता

डिजिटल माध्यमबाट हुने वैचारिक हस्तक्षेप वा जनमत प्रभावित गर्ने प्रयासप्रति सजग रहनु आवश्यक छ। सजगता अन्धराष्ट्रवादमा होइन, देशभक्ति , राष्ट्रप्रेम, तथ्य र बिबेकम आधारित हुनुपर्छ।यसले मात्र स्वाधिन्ता बचाऊन सक्छ। 

६. युवा नेतृत्व विकास

युवालाई केवल सहभागी होइन, विचारशील, जिम्मेवार र नेतृत्वकर्ताका रूपमा तयार गर्नु हो। यसको अर्थ उनीहरूमा वैचारिक स्पष्टता, राष्ट्रहितप्रतिको प्रतिबद्धता, लोकतान्त्रिक संस्कार, आलोचनात्मक सोच, नैतिकता र संगठनात्मक क्षमता विकास गर्नु हो, ताकि उनीहरूले भीडको प्रभावमा होइन, तथ्य र सिद्धान्तका आधारमा समाज र राष्ट्रलाई सही दिशातर्फ मार्गदर्शन गर्न सकून भन्ने हो ।आजको माग अनुसार जिम्मेवारिलाई पुस्तान्तरण गर्दै नेतृत्व विकासलाई महत्त्व दिनु पर्छ । 

निष्कर्ष

डिजिटल पुस्ता समस्या होइन; उनीहरू सम्भावनाको स्रोत हुन्। तर बिना विश्लेषण सूचना ग्रहण गर्ने संस्कारले लोकतन्त्रलाई सतही र अस्थिर बनाउन सक्छ।जनताको बहुदलीय जनवादले लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्दै राष्ट्रिय स्वाधीनता र बहुलवादलाई सन्तुलित गर्ने मार्ग देखाउँछ। डिजिटल युगमा यही मार्गदर्शन अझ सान्दर्भिक बनेको छ । 

मुलुकको भविष्य जोगाउने उपाय नियन्त्रण, सेन्सरशिप वा दमन होइन। सचेतना, वैचारिक स्पष्टता, संस्थागत पारदर्शिता र जिम्मेवार नागरिक सहभागिता हो।

सबल राष्ट्र केवल भौगोलिक सीमाले सुरक्षित हुँदैन। त्यो सुरक्षित हुन्छ—सचेत नागरिकबाट,तथ्यमा आधारित निर्णयबाट,र विचारयुक्त लोकतान्त्रिक संस्कृतिबाट।

अन्ततः राष्ट्रको भविष्य कुनै एल्गोरिदमले होइन, सचेत नागरिकको विवेकले निर्धारण गर्छ।यदि युवा पुस्ताले सूचना होइन, सत्यलाई रोज्ने संस्कार विकास गरे त्यही नै जबजको आत्मा जीवित रहने आधार हुनेछ। पोखरेल एमालेको नेता हुनुहुन्छ