अरुण राज सुमार्गी, हेटौंडा ।

नेपाल आज एउटा गम्भीर मोडमा उभिएको छ। देशभित्रको राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक परिवेशले नागरिकहरूलाई विभाजित भावनामा राखेको देखिन्छ। एकातिर सुसासनको खोजी र समृद्धिको सपना छ भने अर्कोतिर शंका, अफवाह र अविश्वासको वातावरण पनि उत्तिकै बलियो रूपमा उपस्थित छ। चिया पसलदेखि शहरका ठूला रेष्टुरेन्ट र तारे होटलसम्म हरेक स्थानमा देशको अवस्था, नेतृत्वको दिशा र भविष्यको सम्भावनाबारे बहस भइरहेको छ।

नवोली नवोली देश चलाउदा त यो हालत छ बोलेर देश बासी को नाम मा सन्देश दीदै अगाडी बढेको भय हरेक शव्द शव्द चिर फार हुने थियो । 

यस्को अवस्था मा कसरी नागरीक साई बुझाउने यो मुख्य कुरो हो ।

कतिपय नागरिकहरू सुशासनको प्रयासलाई सकारात्मक रूपमा लिइरहेका छन्। उनीहरूलाई लाग्छ—कानूनको कडाइ, भ्रष्टाचारविरुद्धको कदम र शक्तिशाली व्यक्तिहरूमाथि पनि कारबाही हुनु देशको हितमा छ। तर, अर्कोतर्फ केही समूहहरूमा डर, असन्तुष्टि र अस्थिरताको भावना पनि देखिन्छ। “म त चोखो छु, तर कतै फसिने त होइन?” भन्ने मनोविज्ञानले समाजको एउटा भागलाई असहज बनाएको छ। यो द्वन्द्वात्मक अवस्था नै अहिलेको नेपालको यथार्थ चित्र हो।

यस्तो अवस्थामा सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—जनताको विश्वास कसरी जित्ने? सुशासन केवल कानून कडाइ गरेर मात्र सम्भव हुँदैन; यसका लागि विश्वास, पारदर्शिता र न्यायको अनुभूति आवश्यक हुन्छ। यदि नागरिकले सरकारलाई निष्पक्ष र जिम्मेवार ठान्दैनन् भने, सुसासनको प्रयासहरू पनि शंकाको घेरामा पर्न सक्छन्।

इतिहासलाई फर्केर हेर्दा, इटालीका राजनीतिक चिन्तक Niccolò Machiavelli ले शक्ति, शासन र व्यवहारिक राजनीतिबारे गहिरो विश्लेषण गरेका थिए। उनले शासनको स्थायित्वका लागि कडाइ र चातुर्य दुवै आवश्यक हुन्छ भनेका छन्। तर, उनले एक महत्वपूर्ण सन्देश पनि दिएका छन्—नेतृत्वले जनताको समर्थन गुमायो भने शक्ति टिक्दैन। केवल डरको भरमा शासन दीर्घकालीन हुँदैन; विश्वास र समर्थनको आधार अनिवार्य हुन्छ।

यसैगरी, बेलायतका महान नेता Winston Churchill ले कठिन समयहरूमा राष्ट्रलाई एकजुट राख्ने कला देखाएका थिए। दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा उनले जनतालाई केवल आदेश दिएनन्, उनीहरूलाई प्रेरित गरे, साथ लिएर अघि बढे। उनको नेतृत्वले देखायो—संकटको बेला स्पष्ट दृष्टिकोण, आत्मविश्वास र जनतासँगको संवाद कति महत्वपूर्ण हुन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा यी ऐतिहासिक सन्देशहरू अत्यन्त सान्दर्भिक छन्। अहिले देशमा देखिएको विभाजन—कसैले सरकारको समर्थन गर्ने, कसैले विरोध गर्ने—यो लोकतन्त्रको स्वाभाविक प्रक्रिया हो। तर, समस्या तब उत्पन्न हुन्छ जब संवाद हराउँछ र अविश्वास बढ्छ।

आज सामाजिक सञ्जालले पनि ठूलो भूमिका खेलेको छ। सूचना प्रवाहको गति तीव्र छ, तर त्यससँगै अफवाह र भ्रम पनि तीव्र गतिमा फैलिरहेका छन्। कसैले सानो घटनालाई अतिरञ्जित गरेर प्रस्तुत गर्छ, कसैले अपुष्ट कुरालाई सत्य जस्तो देखाउँछ। यसले जनताको मनोविज्ञानमा नकारात्मक असर पारिरहेको छ। सुसासनको प्रयासलाई कमजोर बनाउने एउटा ठूलो चुनौती यही हो।

यस्तो अवस्थामा नेतृत्वको जिम्मेवारी अझ बढ्छ।   रास्वपा  रवी र वालेन ( सन्माननीय प्रधान मन्त्री ) सरकारका हरेक कदम पारदर्शी हुनुपर्छ, निर्णयहरू स्पष्ट रूपमा जनतासामु राखिनुपर्छ। यदि कुनै कारबाही हुन्छ भने त्यसको कारण, प्रक्रिया र उद्देश्य खुला रूपमा व्याख्या गरिनुपर्छ। यसले गलत बुझाइ कम गर्छ र विश्वास निर्माणमा सहयोग पुर्‍याउँछ।

नेपालमा अहिले देखिएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको नयाँ पुस्ताको नेतृत्वप्रति बढ्दो आकर्षण हो। नयाँ सोच, नयाँ ऊर्जा र परम्परागत राजनीति भन्दा फरक शैलीले धेरै युवाहरूलाई आशावादी बनाएको छ। तर, केवल आशाले मात्र देश परिवर्तन हुँदैन। त्यसका लागि स्पष्ट योजना, दीर्घकालीन दृष्टिकोण र संस्थागत सुधार आवश्यक हुन्छ।

सुशासनको वास्तविक अर्थ के हो?

सुशासन भनेको केवल भ्रष्टाचार नियन्त्रण मात्र होइन। यसमा समावेश हुन्छ—न्यायिक स्वतन्त्रता, प्रशासनिक पारदर्शिता, सेवा प्रवाहको सहजता, नागरिक अधिकारको संरक्षण र आर्थिक अवसरहरूको समान वितरण। यदि यी पक्षहरू सन्तुलित रूपमा अघि बढ्छन् भने मात्र समृद्धिको आधार तयार हुन्छ।

अहिले नेपालमा देखिएको अर्को चुनौती भनेको संस्थागत समन्वयको कमी हो। न्यायालय, प्रशासन र राजनीतिक नेतृत्वबीच समन्वय कमजोर हुँदा नीतिहरू कार्यान्वयनमा समस्या आउँछ। यदि कुनै संस्था पुराना शक्ति केन्द्रहरूको प्रभावमा रहन्छ भने नयाँ नीतिहरू सफल हुन कठिन हुन्छ। यसका लागि संस्थागत सुधार र स्वतन्त्रताको सुनिश्चितता अत्यावश्यक छ।

जनताको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। केवल सरकारलाई दोष दिएर मात्र समाधान सम्भव हुँदैन। नागरिकहरूले पनि जिम्मेवार व्यवहार देखाउनुपर्छ—सत्य सूचना ग्रहण गर्ने, अफवाह नफैलाउने र सकारात्मक पहललाई समर्थन गर्ने। लोकतन्त्रमा जनता केवल दर्शक होइनन्; उनीहरू परिवर्तनका सहयात्री हुन्।

अब प्रश्न उठ्छ—नेपाल कसरी अघि बढ्न सक्छ?

पहिलो, स्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टिकोण आवश्यक छ। विकास, रोजगारी, उद्योग र शिक्षा क्षेत्रमा दीर्घकालीन योजना बनाइनुपर्छ।

दोस्रो, कानूनको शासनलाई निष्पक्ष रूपमा लागू गर्नुपर्छ—न कुनै पक्षपात, न कुनै डर।

तेस्रो, जनतासँग निरन्तर संवाद हुनुपर्छ। सरकार र नागरिकबीचको दूरी घटाउनुपर्छ।

चौथो, संस्थागत सुधारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ताकि कुनै पनि परिवर्तन दीर्घकालीन बनोस्।

नेपालको इतिहासले देखाएको छ—संकटका बीचबाट नै अवसर जन्मिन्छ। अहिलेको अवस्था पनि त्यस्तै एक अवसर हो। यदि सही निर्णयहरू लिइए भने, यो मोड नेपालका लागि नयाँ युगको सुरुवात हुन सक्छ।

अन्ततः, सुसासन र समृद्धि कुनै एक दिनमा प्राप्त हुने उपलब्धि होइन। यो एक निरन्तर प्रक्रिया हो जसमा नेतृत्व, संस्था र जनता—तीनै पक्षको समान योगदान आवश्यक हुन्छ। Niccolò Machiavelli ले भनेझैँ, शक्ति टिकाउन बुद्धिमत्ता आवश्यक छ, र Winston Churchill ले देखाएझैँ, संकट पार गर्न साहस र एकता अनिवार्य हुन्छ।

नेपाल आज यिनै दुई मार्गदर्शनबीच उभिएको छ—चातुर्य र साहस। यदि यी दुवैलाई सन्तुलित रूपमा प्रयोग गर्न सकियो भने, सुसासनको आधार मजबुत हुनेछ र समृद्धिको सपना केवल कल्पना होइन, यथार्थ बन्नेछ । (सुमार्गी सामाजिक विश्लेषक तथा समावेशी विकास अभियन्ता हुनुहुन्छ )