नवराज भुर्तेल 

सडकमा गुडिरहेको एउटा साधारण मोटरसाइकल वा कारले आफ्नो कथा सुनाउँछ। तर त्यो कथा केवल दृश्यमा सीमित छैन; यसले हाम्रो समाज, प्रशासन र सुरक्षा प्रणालीको संकेत पनि दिन्छ। सवारी साधनको नम्बर प्लेट केवल धातुमा उभ्याइएको अक्षर वा रंग पोतेको टुक्रा मात्र होइन, यो सडक सुरक्षा, कानूनी प्रशासन र सुशासनको प्रतीक हो।

विश्वमा सवारी साधनको दर्ता प्रणाली प्रायः १९औँ शताब्दीको उत्तरार्धतिर सुरु भएको थियो। फ्रान्सले सन् १८९३ मा पहिलो पटक नम्बर प्लेट अनिवार्य गर्‍यो। त्यसपछि जर्मनी, बेलायत र अन्य युरोपेली मुलुकमा क्रमशः लागू भयो। सुरुका नम्बर प्लेटहरू साधारण टिन वा काठमा रंगले लेखिएका अक्षर मात्र हुन्थे। ती टिकाउ थिएनन्, सजिलै नक्कली बनाउन सकिन्थ्यो र रातमा देखिन गाह्रो हुन्थ्यो।

१९२०–३० को दशकमा धातुमा अक्षर उठाएर बनाइने embossed plate प्रचलनमा आयो। यसले नम्बर स्पष्ट, टिकाउ र नक्कली बनाउने प्रयासलाई कठिन बनायो। १९६० को दशकदेखि Retro-reflective sheeting प्रयोग भयो, जसले रातमा पनि प्लेट स्पष्ट देखिन सक्ने सुविधा दियो। पछिल्ला वर्षहरूमा लेजर ब्रान्डिङ, होलोग्राम, QR code वा barcode सहितको High Security Registration Plate (HSRP) प्रणाली लागू भयो। अहिले विकसित मुलुकहरूमा GPS र डिजिटल प्लेटको प्रयोग परीक्षणमा छ।विश्वसन्दर्भमा हेर्ने हो भने, युरोपेली संघका मुलुकहरूले एउटै मानक अनुसार embossed reflective plate प्रयोग गर्छन्, जसमा देशको संकेत समावेश हुन्छ। अमेरिकामा हरेक राज्यले आफ्नै डिजाइन बनाउँछ; कतिपय राज्यमा अझै embossed plate प्रयोग हुन्छ भने कतिपयमा digitally printed flat plate प्रयोग हुँदैछ। भारतमा सन् २०१२ देखि HSRP अनिवार्य गरिएको छ। चीन, जापान, दक्षिण कोरिया लगायतका मुलुकमा सुरक्षित र परावर्तक नम्बर प्लेट प्रणाली व्यवस्थित रूपमा लागू छ। खाडी मुलुकहरूले डिजिटल नम्बर प्लेटको परीक्षण नै सुरु गरेका छन्।

नेपालमा लामो समय सामान्य टिन वा फलाममा रंग पोतेको नम्बर प्लेट प्रयोग हुँदै आएको थियो। यसको टिकाउपन कम, सुरक्षा कमजोर र नक्कली बनाउने सम्भावना बढी थियो। २०७१ सालतिर सरकारले High Security Embossed Number Plate लागू गर्ने निर्णय गर्‍यो। सुरुमा विरोधहरू थिए, सवारी चालकहरूले शुल्क बढी भएको, पुरानो नम्बर प्लेट फेर्नुपर्ने झन्झट भएको, र प्रविधि अपरिचित भएको भन्दै असन्तुष्टि जनाए। ठेक्का प्रक्रिया र राजनीतिक विवादले ढिलाइ थप्यो।

तर यी विरोधका तर्क सतही छन्। खर्च केही अधिक भए पनि यसको दीर्घकालीन लाभ सडक सुरक्षा, अपराध नियन्त्रण, पारदर्शी प्रशासन र राजस्व व्यवस्थापन त्यो खर्चभन्दा धेरै गुणा महत्वपूर्ण छन्। पुरानो नम्बर प्लेट फेर्नुपर्ने झन्झट असहज भए पनि, विश्वभर नयाँ प्रणाली लागू गर्दा पुरानो प्रणाली विस्थापन हुने अभ्यास देखिन्छ। प्रविधि अपरिचित छ भन्ने तर्कले यसको आवश्यकता घट्दैन; बरु यो प्रणाली सिकाइ र नयाँ प्रविधिको अनुकूलनको माध्यम हो।

आज नेपालमा नयाँ गाडीमा HSRP अनिवार्य गरिएको छ। पुराना गाडीलाई क्रमशः सोही प्रणालीमा ल्याउने योजना अघि बढिरहेको छ। यसले सडक दुर्घटना नियन्त्रण, चोरी र अपराध नियन्त्रण, कर र बीमा व्यवस्थापनमा पारदर्शिता ल्याएको छ। विरोधका आधारहरू कमजोर छन् र यसको कार्यान्वयन नेपालको भविष्यमा डिजिटल ट्राफिक निगरानी, स्मार्ट सिटी र आधुनिक प्रशासनमा ठोस योगदान पुर्‍याउने छ।

नम्बर प्लेट केवल सवारी साधनको पहिचानको विषय होइन, यो सुरक्षा, प्रशासन र सुशासनको प्रतीक हो। साधारण धातुमा रंग पोतेको प्लेटबाट सुरु भएको यात्रा आज उच्च सुरक्षा, hologram, QR code र डिजिटल प्रणालीसम्म आइपुगेको छ। नेपालले ढिलाइ, विवाद र हिचकिचाहटलाई पन्छाएर यो प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन गर्न सके मात्र, सडक सुरक्षा र कानूनी व्यवस्थामा वास्तविक सुधार ल्याउन सक्नेछ।

आजको युगमा नम्बर प्लेटको महत्व केवल कानूनी औपचारिकता नभएर सामाजिक जिम्मेवारी, सार्वजनिक सुरक्षा र आधुनिक प्रशासनको आधार बनिसकेको छ । प्रत्येक गाडी चालक, प्रशासन र समाजले मिलेर यसलाई पूर्ण रूपमा लागू गर्नु जरुरी छ। विरोधको ध्वनि भन्दा ठोस तथ्य यही हो कि उच्च सुरक्षा नम्बर प्लेट नेपालका लागि अब विकल्प नभई अपरिहार्य आवश्यकता बनेको छ।

सवारी साधनको नम्बर प्लेट अब केवल पहिचानको साधन मात्र होइन; यो नेपालको सडक सुरक्षा, अपराध नियन्त्रण र पारदर्शी प्रशासनको मेरुदण्ड हो। समय सापेक्ष निर्णय गर्दै उच्च सुरक्षा नम्बर प्लेटलाई पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन गर्नु हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो। यसले केवल व्यवस्थापन सुधार्ने मात्र होइन, प्रत्येक नागरिकको जीवनलाई सुरक्षित बनाउने उपायको रूपमा कार्य गर्नेछ। भुर्तेल नेकपा एमाले काभ्रेको सचिवालय सदस्य हुनुहुन्छ