एक मनोसामाजिक विश्लेषण

डा. विजय दत्त

काठमाडौमा गुड्ने गाडीमा मात्र होइन मुलुकभरि नै कुद्ने साधन खासगरी सानाठूला ट्रकहरुमा लेखिएको हुन्छ"नेपाल प्यारो छ तर बाच्न गाह्रो छ" । (This is a beautiful country, but it is hard to live in.” )— यो वाक्य आज धेरै नेपालीको मनभित्र मौन रूपमा गुञ्जिरहेको छ। नेपालप्रति अपार माया छ, तर यही भूमिमा सम्मानजनक जीवन जिउनु चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। यो विरोधाभास—प्रेम र पीडाको संगम—आजको नेपाली यथार्थको केन्द्रबिन्दु हो।

वसन्तले नै बस्न खोज्ने भूमि—नेपाल। प्रकृतिले यहाँ आफ्ना सबै रंगहरू खुलेर पोखेको छ। हिमालयको काखमा अवस्थित यो देश केवल भौगोलिक इकाइ मात्र होइन, एउटा जीवित सभ्यता हो। “Mother Nature has been unusually generous to Nepal” भन्नु अतिशयोक्ति होइन। यहाँ हिमालको शीतलता, पहाडको हरियाली र तराई–मधेशको उर्वरता एकैसाथ भेटिन्छ। मिथिला, अवध, नेवा संस्कृतिको समृद्ध मिश्रणले नेपाललाई सांस्कृतिक मोजाइक बनाएको छ। झिझिया, गौरा, लाखे, देउडा जस्ता लोकनृत्यहरूमा जनजीवनको आत्मा नाचिरहेको हुन्छ। सनातनीहरुका परम आराध्यदेव पशुपतिनाथ यहि छ ।

संस्कृतमा भनिएको छ—

“जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी।”

(आमा र जन्मभूमि स्वर्गभन्दा पनि महान हुन्छन्।)

यस सन्दर्भमा नेपाल केवल देश होइन, आत्मीयता हो। जनक र सीताको पवित्र कथा, गौतम बुद्धको करुणा, ऋषि–मुनिहरूको तपोभूमि—यी सबैले नेपाललाई देवभूमिको रूपमा प्रतिष्ठित गरेका छन्। यहाँको माटोमा आध्यात्मिक ऊर्जा छ, जसले मानिसलाई केवल बाँच्न होइन, अर्थपूर्ण जीवन जिउन प्रेरित गर्छ।

तर, यहीँ प्रश्न उठ्छ—यदि नेपाल यति सुन्दर र समृद्ध छ भने किन “बाँच्न गाह्रो” भन्ने अनुभूति बढ्दो छ?

समस्या प्रकृतिमा होइन, संरचनामा छ। नेपालका गाउँहरू, जुन कुनै समय जीवन्त थिए, आज सुनसान बन्दै गएका छन्। युवा शक्ति विदेश पलायन भएको छ। गाउँहरू बालबालिका र वृद्धहरूको आश्रयस्थलमा परिणत भएका छन्। “A nation without its youth is like a body without its soul.” — यो कथन नेपालका सन्दर्भमा अत्यन्त सान्दर्भिक देखिन्छ।

शिक्षा, रोजगारी र अवसरको अभावले युवाहरूलाई देश छोड्न बाध्य बनाएको छ। विदेशमा पसिना बगाएर उनीहरूले देशको अर्थतन्त्र धानिरहेका छन्, तर उनीहरूको अनुपस्थितिले समाजको संरचना कमजोर बन्दै गएको छ। गाउँमा खेत बाँझो छन्, शहरमा बेरोजगारीको भीड छ, र राज्य संयन्त्रमा अपेक्षाकृत दक्षता र पारदर्शिताको कमी देखिन्छ।

संस्कृतमा सूक्ति छ—

“उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः।”

(परिश्रमी र उद्यमी मानिसकहाँ लक्ष्मी आफैं आउँछिन्।)

तर नेपालमा परिश्रम र प्रतिभाले मात्र सफलता सुनिश्चित गर्न नसक्ने अवस्था सिर्जना भएको छ। अवसरको असमान वितरण, राजनीतिक अस्थिरता र नीतिगत अस्पष्टताले नागरिकमा निराशा बढाएको छ। परिणामतः, “देशप्रेम” भावनात्मक स्तरमा सीमित हुँदै गएको छ, व्यवहारिक जीवनमा भने संघर्षको बोझ बढ्दै गएको छ।

राजनीतिक परिवर्तनको इतिहास हेर्दा नेपालले धेरै प्रयोगहरू गरिसकेको छ—राजतन्त्रदेखि गणतन्त्रसम्म, केन्द्रीकृत शासनदेखि संघीय संरचनासम्म। प्रत्येक परिवर्तनले आशा जगायो, तर अपेक्षित परिणाम सधैं प्राप्त भएनन्। अहिलेको नयाँ पुस्तान्तरित सरकारले पनि नयाँ आयाम ल्याउने वाचा गरेको छ। जनतामा आशा अझै जीवित छ—किनभने आशा नै जीवनको आधार हो। “Hope is the thing with feathers that perches in the soul” — (Emily Dickinson)

आशा त्यो पखेटा हो, जसले आत्मामा बसेर निरन्तर उडानको संकेत दिन्छ। नेपालको समस्या केवल आर्थिक होइन, संरचनात्मक र मनोवैज्ञानिक पनि हो। यहाँ “सम्भावना” धेरै छ, तर “कार्यान्वयन” कमजोर छ। प्राकृतिक स्रोतहरू प्रशस्त छन्—जल, जमिन, जडीबुटी, पर्यटन—तर तिनको प्रभावकारी उपयोग हुन सकेको छैन। नीति र व्यवहारबीचको दूरीले विकासलाई अवरुद्ध गरेको छ।

तर यस अवस्थालाई केवल नकारात्मक रूपमा हेर्नु पनि उचित हुँदैन। नेपालमा सम्भावनाको ढोका अझै खुला छ। युवा शक्ति, यदि देशमै अवसर पाए, भने उनीहरू परिवर्तनका वाहक बन्न सक्छन्। प्रविधि, उद्यमशीलता र नवप्रवर्तनको माध्यमबाट नेपालले आफ्नै मोडेल विकास गर्न सक्छ।

संस्कृतमा भनिएको छ—

“न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।”

(ज्ञानभन्दा पवित्र अरू केही छैन।)

शिक्षा र चेतनाको विस्तारले मात्र नेपाललाई “बाँच्न गाह्रो” अवस्थाबाट “बाँच्न योग्य” बनाउन सक्छ। नीति निर्माणमा पारदर्शिता, सुशासन र उत्तरदायित्वको विकास अपरिहार्य छ। साथै, सामाजिक मूल्य र संस्कारको संरक्षण गर्दै आधुनिकताको सन्तुलित प्रयोग आवश्यक छ।

अन्ततः, “नेपाल प्यारो छ तर बाँच्न गाह्रो छ” भन्ने वाक्य केवल गुनासो होइन, चेतावनी पनि हो। यो देशप्रेमको अभिव्यक्ति हो, जसले सुधारको माग गर्दछ। यदि राज्य, समाज र नागरिक सबैले आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक निर्वाह गरे भने यो वाक्य भविष्यमा परिवर्तन हुन सक्छ—

“नेपाल प्यारो छ, र यहाँ बाँच्न पनि सहज छ।”

यसका लागि आवश्यक छ—दृष्टिकोणमा परिवर्तन, नीतिमा स्पष्टता र कार्यान्वयनमा दृढता। किनभने अन्ततः,

“यथा राजा तथा प्रजा”

(जस्तो राजा, त्यस्तै प्रजा)

र,

“As you sow, so shall you reap.”

नेपालको भविष्य आजका निर्णयहरूमा निर्भर छ। यदि हामीले सही बीउ रोप्यौं भने, भोलिको नेपाल केवल सुन्दर मात्र होइन, समृद्ध र जीवनयोग्य पनि हुनेछ। बिडम्बना यो छ कि संसारको कुनैपनि मुलुकमा युद्ध वा दैवीप्रकोप प्रकोप भयो भने सर्वप्रथम नेपाल नै प्रभावित हुन्छन् जस्तै रुस-युक्रेन युद्ध वा अमेरिका-ईरान -युद्धमा। पेट्रोलियम पदार्थको चरम समस्या तथा सोबाट उत्पन्न मुल्यबृद्धि र कालोबजारी ..!