​एक सामाजिक–सांस्कृतिक विश्लेषण

डा. विजय दत्त, काठमाडौं 

​अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।

उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥

*​पृष्ठभूमि-*

सर्वज्ञत्वमिज्ञातसर्वयोनीआत्मभु:।

​सनातनको शाब्दिक अर्थ हो "जो सधैँदेखि छ, जो सधैँ रहनेछ र जसको न कुनै आदि (सुरुवात) छ न त अन्त्य नै"। व्यापक सन्दर्भमा, यो केवल एक धर्म वा सम्प्रदाय मात्र नभई जीवन जिउने एक शाश्वत दर्शन र सार्वभौमिक नियम हो, जसले सत्य, अहिंसा, करुणा, कर्तव्य र प्रकृतिसँगको सन्तुलनमा रहने मार्ग देखाउँछ। यो आत्माको अमरता र ब्रह्माण्डका प्राकृतिक नियमहरू (ऋत) मा आधारित छ, जसले मानिसलाई सङ्कुचितताबाट माथि उठाएर सम्पूर्ण विश्वलाई एकै परिवार ("वसुधैव कुटुम्बकम्") मान्ने उदात्त भावनासँग जोड्दछ।

​सनातनलाई 'अनादि' (कुनै सुरुवात नभएको) र 'अनन्त' मानिएको छ। यसको सुरुवात ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र प्राकृतिक नियमहरू (ऋत) को प्रादुर्भावसँगै भएको मानिन्छ, जब मानव चेतनाले सत्य, धर्म र अस्तित्वका मूलभूत सिद्धान्तहरूलाई बुझ्न थाल्यो। पूर्वीय दर्शन अनुसार, प्राचीन ऋषि-मुनिहरूले गहन ध्यान र साधनाका माध्यमबाट जुन शाश्वत अनुभूति र अभौतिक सत्यहरू प्राप्त गरे, तिनै वेदहरूका माध्यमबाट सङ्कलित भई सनातन परम्पराका रूपमा प्रवाहित भए। अतः यो कुनै व्यक्तिविशेषद्वारा स्थापित विचार नभई सृष्टिीको चेतना र जीवनको प्राकृतिक सन्तुलनसँगै स्वयं विकसित भएको एक जीवन्त मार्ग हुन ।

​१. *पौराणिक तथा धार्मिक मान्यता* (सृष्टिको आरम्भदेखि)

वैदिक तथा पौराणिक साहित्य (जस्तै विष्णु पुराण, श्रीमद्भागवत र ब्रह्माण्ड पुराण) अनुसार, जम्बुद्वीप पृथ्वीको त्यो केन्द्रीय भूभाग हो जसमा 'भारतवर्ष' पनि समावेश छ।

कालक्रम: पौराणिक मान्यता अनुसार जम्बुद्वीपमा सनातन परम्पराको अस्तित्व सृष्टिको निर्माण (सत्ययुग) को समयदेखि नै मानिन्छ। स्वायम्भुव मनु र उहाँका पुत्र प्रियव्रतको कालदेखि नै जम्बुद्वीपमा वैदिक जीवन-मूल्य, यज्ञ परम्परा र शाश्वत सनातन धर्मको आचरण हुँदै आएको छ। सङ्कल्प पाठमा प्रयोग हुने मन्त्र "जम्बूद्वीपे भारतवर्षे भरतखण्डे..." ले यसै शाश्वत निरन्तरतालाई रेखाङ्कित गर्दछ।

२. *ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक दृष्टिकोण*(ईसा पूर्व ५००० - २५०० वर्ष वा सोभन्दा अघि)

ऐतिहासिक र वैज्ञानिक दृष्टिले जम्बुद्वीप (मुख्यतः भारतीय उपमहाद्वीप र मध्य एसियाको क्षेत्र) मा सनातन संस्कृतिमा क्रमिक विकास देखिएको छ:-

*​सिन्धु-सरस्वती सभ्यता* (३०००-१५०० ई.पू.): पुरातात्विक प्रमाणहरूमा योग मुद्रामा बसेका मूर्तिहरू, शिवलिङ्ग, पशुपतिनाथ, पिपलको रूखको पूजा र स्वास्तिकका चिन्हहरू भेटिन्छन्, जसले सनातन परम्पराको आरम्भिक स्वरूपलाई पुष्टि गर्दछन्।

*​वैदिक काल* (१५००-५०० ई.पू. वा सोभन्दा अघि): ऋग्वेदको रचना र वेदहरूको सङ्कलनसँगै जम्बुद्वीपको बृहत् क्षेत्र (सप्त सिन्धु प्रदेशदेखि सम्पूर्ण भारतवर्षसम्म) मा व्यवस्थित सनातन दर्शन, आश्रम व्यवस्था र धर्म-सूत्रहरूको प्रचार-प्रसार स्थापित भयो।

​यसरी, धार्मिक दृष्टिले जम्बुद्वीपमा सनातन अनादि काल (मन्वन्तर र युगहरूको सुरुवात) देखि छ, भने ऐतिहासिक रूपमा यो भारतीय उपमहाद्वीपमा मानव सभ्यता र वैदिक ऋषिहरूको उत्पत्तिसँगै निरन्तर प्रवाहित भइरहेको छ।

​संसारका प्रमुख दश धर्महरू (जुन सबै सनातन धर्मबाटै आएका हुन्):

​१. *सनातन धर्म* (हिन्दू धर्म)

अनादि / प्रागैतिहासिक काल (सभ्यताको प्रारम्भदेखि)

विश्वकै सबैभन्दा प्राचीन जीवन्त धर्म, जसको उत्पत्ति कुनै एक संस्थापक वा मितिबाट नभई सिन्धु-सरस्वती सभ्यता र वैदिक परम्परा (ईसा पूर्व ३००० वर्ष वा सोभन्दा अघि) सँगै क्रमिक रूपमा भयो।

​२. *यहूदी धर्म* (Judaism)

लगभग १५०० - १२०० ईसा पूर्व (BCE)

पैगम्बर अब्राहम (हजरत इब्राहिम) र मुसा (Moses) द्वारा स्थापित यो पहिलो एकेश्वरवादी (एक ईश्वरलाई मान्ने) अब्राहमिक धर्म हो।

​३. *पारसी धर्म* (Zoroastrianism)

लगभग १५०० - १००० ईसा पूर्व (BCE)

प्राचीन फारस (वर्तमान इरान) मा पैगम्बर जराथुष्ट्र (Zoroaster) द्वारा स्थापित धर्म, जसले अहुरा मजदालाई सर्वोच्च ईश्वर मान्दछ।

​४. *जैन धर्म*

६औँ शताब्दी ईसा पूर्व (लगभग ५९९ BCE)

भगवान पार्श्वनाथ (२३औँ तीर्थंकर) र भगवान महावीर (२४औँ तीर्थंकर) द्वारा पुनर्गठित एवं प्रचारित धर्म, जसले अहिंसा र अनेकान्तवादमा जोड दिन्छ।

​५. *बौद्ध धर्म*

६औँ शताब्दी ईसा पूर्व (लगभग ५६३ BCE)

नेपालको लुम्बिनीमा जन्मनुभएका सिद्धार्थ गौतम (भगवान बुद्ध) द्वारा स्थापित धर्म, जसले चार आर्य सत्य र अष्टाङ्गिक मार्गको शिक्षा दिन्छ।

​६. *कन्फ्युसियसवाद* (Confucianism)

६औँ - ५औँ शताब्दी ईसा पूर्व (BCE)

चीनमा दार्शनिक कन्फ्युसियस (Confucius) द्वारा स्थापित एक नैतिक र दार्शनिक प्रणाली, जो सामाजिक व्यवस्था र पारिवारिक मूल्यहरूमा केन्द्रित छ।

​७. *ताओ धर्म* (Taoism)

६औँ - ५औँ शताब्दी ईसा पूर्व (BCE)

चीनमा लाओत्सु (Laozi) द्वारा स्थापित दर्शन तथा धर्म, जसले 'ताओ' (प्रकृतिको सहज नियम र प्रवाह) सँग सन्तुलन बनाएर जिउने मार्ग देखाउँछ।

​८. *इसाई धर्म*(Christianity)

प्रथम शताब्दी ईस्वी (1st Century CE - लगभग ३० CE)

यरुशलेम (बेथलेहम) मा येशू ख्रीष्ट (Jesus Christ) को शिक्षा र बलिदानमा आधारित अब्राहमिक धर्म, जो वर्तमानमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो धर्म हो।

​९. *इस्लाम धर्म*

७औँ शताब्दी ईस्वी (६१० CE)

मक्का (सउदी अरब) मा पैगम्बर मुहम्मदलाई प्राप्त अन्तिम दिव्य सन्देश (कुरान) सँगै स्थापित एकेश्वरवादी अब्राहमिक धर्म।

​१०. *सिख धर्म*

१५औँ शताब्दी ईस्वी (१४६९ CE)

पञ्जाबमा प्रथम गुरु, गुरु नानक देवजीद्वारा स्थापित धर्म, जो 'एक ओङ्कार' (एक ईश्वर), नाम जप्ने, किरत (मेहनत) गर्ने र वण्ड छक्ने (बाँडेर खाने) सिद्धान्तमा आधारित छ।

​सनातन हिन्दू धर्म सबैभन्दा प्राचीन हुनुको अर्थ यो होइन कि पछि बनेका सबै धर्महरू अनिवार्य रूपमा हिन्दू धर्मबाटै परिवर्तन वा धर्मान्तरित भएर बनेका हुन्। इतिहास र समाजशास्त्र अनुसार, मानव सभ्यताको विकासक्रममा फरक-फरक भौगोलिक क्षेत्र, संस्कृति र भाषाई समूहहरूमा ईश्वर र जीवनलाई बुझ्ने आफ्नै स्वतन्त्र दृष्टिकोणहरू विकसित भए; जस्तै मध्य पूर्व (Middle East) मा यहूदी, इसाई र इस्लाम धर्म त्यहाँको स्थानीय परिस्थिति र पैगम्बर परम्पराहरूबाट उपजिए, भने चीनमा कन्फ्युसियस र ताओ दर्शन त्यहाँको आफ्नै विचार-प्रणालीबाट जन्मे। यद्यपि, भारतीय उपमहाद्वीपमा जन्मेका धर्महरू—जस्तै जैन, बौद्ध र सिख धर्म—को सीधा सम्बन्ध सनातन परम्परासँग छ र ती यसै सांस्कृतिक तथा दार्शनिक पृष्ठभूमिबाट विकसित वा परिष्कृत भएका हुन्। त्यसैले, वैश्विक स्तरमा नयाँ धर्महरूको उदय केवल धर्मान्तरणबाट मात्र नभई विभिन्न क्षेत्रहरूमा स्वतन्त्र दार्शनिक क्रान्ति, नवीन सामाजिक आवश्यकता र भिन्न-भिन्न पैगम्बर वा विचारकहरूको शिक्षाको परिणामस्वरूप भएको हो।

​इस्लाम धर्मको उत्पत्ति ७औँ शताब्दी ईस्वीमा अरब प्रायद्वीपको मक्का शहरमा पैगम्बर मुहम्मदद्वारा ईश्वर (अल्लाह) को सन्देशका रूपमा भयो, जुन एकेश्वरवाद, सामाजिक समानता र न्यायको अवधारणामा आधारित थियो। भारतीय उपमहाद्वीपमा यसको विस्तार मुख्यतः तीन चरणका माध्यमबाट भयो: सबैभन्दा पहिले ७औँ-८औँ शताब्दीमा अरब व्यापारी र नाविकहरूका माध्यमबाट भारतको मालाबार (केरला) तटीय क्षेत्रहरूमा शान्तिपूर्ण व्यापारिक तथा सांस्कृतिक सम्पर्कद्वारा; तत्पश्चात् ८औँ देखि १२औँ शताब्दीको दौरान मुहम्मद बिन कासिम, महमूद गजनवी र सिहाबुद्दिन घोरी जस्ता मध्य एसियाली शासकहरूका सैन्य अभियान तथा सल्तनत एवं मुगल कालको राजनीतिक सत्ताको स्थापनाद्वारा; र सबैभन्दा प्रभावशाली रूपमा सूफी सन्तहरू (जस्तै ख्वाजा मुइनुद्दिन चिश्ती र निजामुद्दिन औलिया) को मानवीय दृष्टिकोण, खानकाहहरू, भ्रातृत्वको सन्देश र स्थानीय संस्कृतिसँगको सामञ्जस्यका कारण, जसले गर्दा समाजका विभिन्न वर्ग, विशेष गरी वञ्चित वर्गहरूले यसलाई क्रमिक रूपमा अपनाए।

​नेपालको प्राचीन, मध्यकालीन एवं आधुनिक इतिहास अनुसार यो सदैव हिन्दू राष्ट्र नै रहँदै आएको छ। जहाँ वेद, उपनिषद्, पुराण र मन्त्र आदिको मन्थन भएको थियो। यो राष्ट्र नेपाललाई सभ्यताको प्रथम विन्दु पनि भनिन्छ। तर ९३.१५% जनताको जनादेशलाई तिरस्कार गर्दै यसलाई धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषित गरियो। हिन्दू राष्ट्रबाट धर्मनिरपेक्ष (Secular) राज्य बनाउने निर्णय मुख्य रूपमा २००६ (वि.सं. २०६३) को जनआन्दोलन-२ पछि उपजिएको अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक दबाबमूलक परिस्थिति थियो, न कि केवल १२-बुँदे सहमति जस्तो कुनै एक विशिष्ट दस्तावेजको मात्र। यद्यपि माओवादी र सात दलीय गठबन्धन (SPA) बीच भएको १२-बुँदे सहमतिमा स्पष्ट रूपमा "धर्मनिरपेक्षता" शब्दको उल्लेख थिएन, त्यसमा निरङ्कुश राजतन्त्रको अन्त्य, लोकतन्त्रको पुनर्स्थापना र सर्वाङ्गीण अग्रगामी परिवर्तनको खाका मात्र थियो। तर जनआन्दोलनको सफलतालगत्तै १८ मे २००६ मा पुनर्स्थापित प्रतिनिधि सभाले सौभाग्य वा दुर्भाग्यपूर्ण ढङ्गले "जेठ ४ को घोषणा" मार्फत नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषित गरिदियो। जसलाई पछि २००७ को अन्तरिम संविधान र अन्ततः २०१५ (वि.सं. २०७२) मा बनेको नेपालको नयाँ संविधानमा धारा २६ अन्तर्गत आधिकारिक रूपमा संस्थागत गरियो, तर सनातन धर्म-संस्कृतिको संरक्षणलाई पनि स्पष्ट रूपमा परिभाषित गरिएको छ।

​नेपालमा मुस्लिम समुदायको अधिकार, धार्मिक-सांस्कृतिक मामिला, शिक्षा र सामाजिक कल्याणका लागि संवैधानिक, सामाजिक-धार्मिक र राजनीतिक स्तरमा धेरै प्रमुख सङ्गठनहरू सक्रिय छन्:

​१. धार्मिक आयोग - जनमानसमा भनाइ अनुसार, मुस्लिम आयोग (Muslim Commission): परम्परावादी/रूढिवादी तरिकाले मुसलमानहरूलाई द्वन्द्वका लागि प्रेरित गर्दछ, न कि शैक्षिक एवं सामाजिक-आर्थिक उन्नयनका लागि।

​२. प्रमुख धार्मिक, शैक्षणिक एवं सामाजिक सङ्गठनहरू:

​इस्लामिक सङ्घ नेपाल (Islami Sangh Nepal): यो देशको एक ठूलो र पुरानो सामाजिक-धार्मिक सङ्गठन (स्थापना १९८५) हो। यो मुख्यतः धार्मिक शिक्षा, सामाजिक सेवा, राहत कार्य र जनचेतनाको क्षेत्रमा सक्रिय छ।

​अल-हिरा एजुकेशनल सोसाइटी (Al-Hira Educational Society): यो मुख्य रूपमा शैक्षिक सुधार, मदरसा सञ्चालन, अनाथालय र इस्लामिक-आधुनिक शिक्षाको समन्वयको क्षेत्रमा काम गर्ने संस्थागत सञ्जाल हो।

​नेपाल जामे मस्जिद समिति (काठमाडौँ): राजधानीस्थित ऐतिहासिक जामे मस्जिद र घण्टाघर क्षेत्रसँग जोडिएको यो संस्था धार्मिक गतिविधि र अन्तर-धार्मिक संवादको प्रमुख केन्द्र हो।

​अहल-ए-सुन्नत वल-जमात एवं तबलीगी जमात: नेपालको तराई क्षेत्र र सहरी केन्द्रहरूमा धार्मिक शिक्षा, सामाजिक सुधार र धार्मिक आयोजना (इज्तिमा) को व्यवस्थापनका लागि स्थानीय स्तरमा सक्रिय सञ्जालहरू हुन्।

​३. प्रमुख राजनीतिक भ्रातृ सङ्गठनहरू:

​नेपाल मुस्लिम सङ्घ: नेपाली कांग्रेस पार्टीसँग सम्बद्ध मुस्लिम भ्रातृ सङ्गठन, जो राजनीतिक प्रतिनिधित्व र सामाजिक अधिकारका लागि काम गर्दछ।

​नेपाल मुस्लिम इत्तेहाद सङ्गठन: नेकपा एमाले (CPN-UML) सँग जोडिएको सङ्गठन, जो वामपन्थी पृष्ठभूमिसँगै मुस्लिम अधिकारको वकालत गर्दछ।

​अल नेपाल मुस्लिम सङ्घ: नेकपा माओवादी केन्द्रसँग सम्बद्ध भ्रातृ सङ्गठन।

​यसबाहेक 'देवबन्दी' र 'बरेली' (हिन्दू देवी-देवतालाई पूजा गर्न बन्द गर/गराऊ भन्ने) कानूनी रूपमा "अवैध" ती निकाय वा मदरसाहरू हुन् जुन नेपालको शिक्षा मन्त्रालय वा समाज कल्याण परिषद (SWC) मा दर्ता, पाठ्यक्रम स्वीकृति र वित्तीय पारदर्शिता बिना सञ्चालन भइरहेका छन्। सुरक्षा चिन्ताका मुख्य कारणहरूमा तराई सीमावर्ती क्षेत्रमा अनुमति बिना विदेशी (खाडी मुलुकका) कोषबाट चल्ने अनाम चैरिटेबल ट्रस्टहरू तथा भारत-नेपालको खुल्ला सीमाको अनुचित फाइदा उठाउने अन्तर्राष्ट्रिय चरमपन्थी/आपराधिक छद्म (Sleeper) सञ्जालहरू हुन्, जसमाथि नेपाल र भारतका सुरक्षा निकायहरूले निरन्तर निगरानी राख्दै आएका छन्।

यी सबैको देखाउने काम एउटा र भित्री रूपमा द्वन्द्व फैलाउने नै हो भन्ने आम जनमानसको भनाइ छ। ​नेपाल र भारत-नेपाल सीमावर्ती क्षेत्रहरूमा "अवैध संस्थाहरू" वा दर्ता बिना चलिरहेका निकायहरूलाई लिएर सुरक्षा निकाय र स्थानीय प्रशासनका प्रतिवेदनहरूमा मुख्यतः निम्न संस्थाहरू उल्लेख छन्:

​१. गैर-दर्तावाल/अवैध मदरसाहरू (Unregistered Madrasas)

नेपाल सरकारको नियमानुसार, देशमा सञ्चालित सबै धार्मिक शिक्षण संस्थाहरू/मदरसाहरूको जिल्ला शिक्षा समन्वय इकाई (DECU) वा स्थानीय निकायमा आधिकारिक दर्ता हुनु अनिवार्य छ। ४ हजारभन्दा बढी त मधेशका जिल्लाहरूमा मात्रै छन्।

अवैधताको कारण: तराईका सीमावर्ती जिल्लाहरू (जस्तै बाँके, कपिलवस्तु, रुपन्देही, पर्सा, रौतहट, सिरहा, झापा आदि) मा सयौँ मदरसाहरू कुनै पनि सरकारी स्वीकृति, पाठ्यक्रम निगरानी वा लेखा-परीक्षण (Audit) बिना सञ्चालित भइरहेका छन्। सुरक्षा निकायहरू (जस्तै नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल र भारतीय सुरक्षा बल/SSB) को समीक्षा प्रतिवेदनहरूमा यस्ता गैर-दर्तावाल मदरसाहरूलाई प्रशासनिक रूपमा "गैर-कानूनी/अवैध" श्रेणीमा राखिएको छ।

​२. अनुमति बिना सञ्चालित विदेशी तथा स्थानीय एनजीओहरू (Unregistered NGOs/Trusts)

विदेशी फण्डिङबाट चल्ने ट्रस्टहरू: खाडी मुलुकहरू (जस्तै सउदी अरब, कतार, युएई) वा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय चैरिटी संस्थाहरूको कोषबाट चल्ने धेरै स्थानीय ट्रस्टहरू जुन नेपालको समाज कल्याण परिषद (Social Welfare Council - SWC) मा दर्ता छैनन् वा आफ्नो वित्तीय विवरण (Tax Audit & SWC clearance) गुप्त राख्छन्। अवैध रकम मनपरी तरिकाले नेपालमा भित्र्याइन्छ।

हुन्डी/हवाला एवं अवैध फण्डिङ सञ्जाल: नेपालमा वित्तीय पारदर्शिता बिना विदेशी धन प्राप्त गर्ने र सीमावर्ती क्षेत्रमा ढाँचागत विकास (मस्जिद-मदरसा निर्माण) मा संलग्न अनाम (Anonymous) स्थानीय समितिहरू सुरक्षा जाँचको घेरामा रहनुपर्ने हो, तर दुर्भाग्यवश कडा कारबाही हुन सकेको छैन।

​३. अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिबन्धित कट्टरपन्थी/चरमपन्थी सङ्गठनहरू

यद्यपि नेपालभित्र प्रत्यक्ष रूपमा दर्ता भई कुनै पनि सङ्गठनले त्यस्तो काम गर्दैनन्, तर सुरक्षा विश्लेषकहरू र अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान निकायहरूका अनुसार केही प्रतिबन्धित अन्तर्राष्ट्रिय चरमपन्थी समूहका सञ्जाल वा स्लीपर सेल्सहरूले नेपालको खुल्ला सीमाको फाइदा उठाउने प्रयास गर्दछन्:

​लश्कर-ए-तैयबा (LeT) र जैश-ए-मोहम्मद (JeM) सँग जोडिएका छद्म सञ्जालहरू: भनिन्छ कि यी समूहहरूले नेपालमा कुनै वैध नाममा संस्था चलाउँदैनन्, बरु आपराधिक/हवाला सञ्जाल, नक्कली नोट (FICN) र नेपाल-भारत खुल्ला सीमाको फाइदा उठाएर अवैध गतिविधिका लागि नेपाली भूभागको प्रयोग गरेको आरोप खेप्दै आएका छन्।

​इण्डियन मुजाहिद्दीन (IM) का पुराना सञ्जालहरू: विगतमा भारतीय सुरक्षा निकायहरूले नेपालका सीमावर्ती क्षेत्रहरूमा लुकेका केही शङ्कास्पद व्यक्तिहरूलाई ट्रयाक गरेका थिए, जसले नेपालको स्थानीय आबादी वा छद्म व्यापारिक संस्थाहरूको सहारा लिएर आफ्नो पहिचान लुकाउने गर्दथे।

​यी अवैध संस्थाहरू सबैका सबै अवैध कार्यमा लागेका छन् भन्ने आम नागरिकको भनाइ छ। यी संस्थाहरू:

​नेपालको शिक्षा मन्त्रालय वा समाज कल्याण परिषद (SWC) मा दर्ता (Registered) छैनन्।

​जसले विदेशी धन (Foreign Aid) को पारदर्शी लेखाजोखा सरकारलाई बुझाउँदैनन्।

​जसले राष्ट्रिय सुरक्षा र सीमावर्ती संवेदनशीलताका नियमहरूको उल्लङ्घन गर्दछन्।

​हिन्दूगढ जनकपुरधाममा हिन्दूराष्ट्रको संवैधानिक माग -

जनकपुरधामलगायत पूर्वी मधेशका जिल्लाहरूमा बोलबम काँवरिया श्रद्धालुहरूसँग घटेको अत्यन्तै दुखद घटनापछि उब्जिएको आक्रोशका बिच गृहमन्त्रीको उपस्थिति र बयानहरूसँग जोडिएका दाबीहरू राजनीतिक एवं सामाजिक बहस र चर्चाहरूमा छाइरहेका छन्। नेपालमा ५ जना हिन्दू तीर्थयात्रीहरूको हत्या र दर्जानौँ घाइते भएपछि हिन्दू राष्ट्र पुनर्स्थापनाको मागलाई लिएर जनआक्रोश अवश्य देखिएको छ, यद्यपि गृहमन्त्रीद्वारा तीन महिनाभित्र नेपाललाई पुनः हिन्दू राष्ट्र बनाउने मौखिक प्रतिबद्धता मधेश प्रदेश तथा अधिकारीहरूको उपस्थितिमा गरिएको छ। तथापि, संवैधानिक प्रतिबद्धताको पुष्टि न त कागजमा छ, न त सरकारी मिडिया वा आधिकारिक रेकर्डहरूमा नै छ।

​नेपालमा संवैधानिक परिवर्तनका लागि संसदमा दुई-तिहाइ बहुमतको अनिवार्य प्रक्रिया हुन्छ; जुन सरकारसँग छ। यदि सरकारको इच्छाशक्ति प्रबल भयो भने तीन महिना होइन, तीन दिनमा पनि सम्भव छ। यसबाहेक चार हजारभन्दा बढी मदरसाहरूको खारेजीको पनि जोड्दार आवाज उठेको छ।

*​नि/ष्कर्ष -*

वर्तमान परिस्थितिलाई हेर्दा, नेपालमा आगामी समय संवैधानिक मर्यादा, प्रशासनिक सतर्कता र सामाजिक सौहार्दबिच सन्तुलन कायम गर्ने समय हो। जनकपुरधामलगायत सम्पूर्ण मधेशको घटनापछि भले नै सरकारले हिन्दू धार्मिक निकायहरूसँग वार्ता गरी तीन महिनाको समयावधिभित्र मागहरूमा सर्वदलीय संवादको आश्वासन दिएको छ, जसलाई सम्पूर्ण नेपाली जनताले तदारुकताका साथ बलियो बनाइराख्नुपर्छ। किनभने, यो काँचो सरकारले मुखमा राम बगलमा धमिलो/छुरा (मुखमा राम बगलमा तरबार) पनि राख्न सक्छ। देश पुनः हिन्दू राज्य बनोस् जसबाट देशको बहुआयामिक विकास दिन दुगुणा रात चौगुणा हुन सकोस्। तर अपराधी-आतङ्ककारी संस्था तथा व्यक्तिमाथि तत्काल कारबाही रहोस्, यो सदनदेखि सडकसम्मको अनिवार्य माग बनेको छ, तर सरकार कहिलेसम्म मुकदर्शक बनिरहने? गाउँपालिकाका अध्यक्ष अनुसार देवानगंजमा रहेका मदरसा गैरकानुनी हुन । तर कार्वाही खोइ ? 

​धर्मो रक्षति रक्षित ! कर्मोधर्मो रक्षति रक्षित:!! धर्मोकर्मो रक्षति रक्षित:!!!